مقدمه: بعد از حضور باشکوه، حماسی و ممتدِ مردم مبعوث‌شده ایران اسلامی در اجتماعات شبانه، رزمایش‌های هزاران‌نفری «جان‌فدایان ایران» در شهرهای مختلف کشور در حال برگزاری است. در این چارچوب، تاکنون علاوه بر اجتماع 313 هزار نفری مردم تهران، شهرهایی همچون زاهدان، سمنان، شاهرود، دامغان، یزد، شیراز، مسجدسلیمان، آبادان، خرمشهر، جیرفت، کرمان، جویبار، آمل، نوشهر، تبریز، کرمانشاه، اصفهان، زنجان، سراوان و کرج، صحنه برگزاری این رزمایش‌های بزرگ مردمی بوده‌اند که با حضور گسترده اقشار و آحاد مختلف مردم، جلوه‌ای دیگر از پیوند ناگسستنی ملت با سرزمین، هویت و آرمان‌های ملی و دینی خویش را به منصه ظهور رسانده‌اند.

اهمیت و جایگاه راهبردی این رزمایش‌ها، به‌ویژه در بستر تحولات خطیر و سرنوشت‌ساز پس از دو جنگ تحمیلی دوازده‌روزه و چهل‌روزه با دشمن آمریکایی ـ صهیونیستی، واجد ابعاد و دلالت‌های فراتر از یک اجتماع یا نمایش صرفِ حضور مردمی است. در شرایطی که دشمنان این مرزوبوم، با اتکاء به راهبردهای ترکیبی و چندلایه، درصدد تحمیل اراده، فرسایش سرمایه اجتماعی، ایجاد گسست در انسجام ملی و مخدوش‌سازی محاسبات راهبردی ملت ایران بوده‌اند، استمرار اجتماعات شبانه و برگزاری رزمایش‌های گسترده «جان‌فدایان ایران»، حامل پیامی روشن از عمق تاب‌آوری اجتماعی، ظرفیت بسیج‌کنندگی مردمی و عزم راسخ ملت در صیانت از استقلال، امنیت، تمامیت ارضی و کیان ایران اسلامی است.

این حرکت فراگیر، در امتداد تجربه تاریخی ملت ایران در مواجهه با تهدیدات و بزنگاه‌های سرنوشت‌ساز، واجد کارکردی چندوجهی در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی، رسانه‌ای و امنیت ملی است؛ چرا که از یک‌سو، تجلی‌گاه همبستگی و هم‌افزایی ملی و بازتولیدکننده سرمایه اجتماعی در میدان عمل به شمار می‌رود و از سوی دیگر، با استمرار حضور آگاهانه و کنشگرانه مردم در صحنه، معادلات ادراکی و محاسباتی دشمن را با واقعیت انکارناپذیر پیوند ملت با ایران مواجه می‌سازد. از این منظر، رزمایش‌های «جان‌فدایان ایران» را باید فراتر از یک رویداد مقطعی، در چارچوب یک پدیده اجتماعی ـ راهبردی و امتداد میدانی حضور حماسی مردم در اجتماعات شبانه مورد توجه و واکاوی قرار داد.

بر همین اساس، گزارش حاضر با عنوان «امتداد تجمعات شبانه در رزمایش‌های جان‌فدایان ایران»، مشتمل بر ۳۰ سرفصل مهم در شرح، تبیین و بازخوانی ابعاد مختلف این رزمایش‌ها و اجتماعات بزرگ مردمی است که تلاش دارد ضمن انعکاس گستره جغرافیایی و جلوه‌های متنوع این حضور، ابعاد اجتماعی، ملی، راهبردی و رسانه‌ای آن را نیز مورد توجه قرار دهد.

1)     فهم رزمایش­های جانفدایان ایران در منظومه اقتدار مردمی:

جلوه دیگری از خیزش، جوشش، باشندگی و بالندگی ملت ایران در روز جمعه 27 شهریور و با رزمایش 313 هزار نفری جان­فدایان ایران در میدان­های انقلاب اسلامی و امام حسین (ع) تهران و خیابان­های اطراف برگزار شد. علاوه بر تهران، رزمایش بزرگ مردمی «جان‌فدایان ایران» تاکنون در شهرهای مختلف کشور از جمله زاهدان، سمنان، شاهرود، دامغان، یزد، شیراز، مسجدسلیمان، آبادان، خرمشهر، جیرفت، کرمان، جویبار، آمل، نوشهر، تبریز، کرمانشاه، اصفهان، زنجان، سراوان و کرج برگزار شده است.

این رزمایش بزرگ مردمی که با حضور اقشار مختلف مردم، گروه‌های اجتماعی، خانواده‌های معظم شهدا و ایثارگران و جمعی از نیروهای بسیجی برگزار شده، در موج‌های متوالی به استان‌ها و شهرستان‌های مختلف کشور گسترش یافته و جلوه‌هایی از همبستگی، انسجام و آمادگی مردمی برای دفاع از ایران را به نمایش گذاشته است. برگزاری این اجتماعات در گستره جغرافیایی متنوع کشور، از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب، بیانگر استمرار حضور مردم در صحنه و مشارکت گسترده آنان در این حرکت ملی است که با محوریت پویش «جان‌فدا» و با تأکید بر وفاداری به ایران، صیانت از استقلال و تمامیت ارضی کشور و اعلام آمادگی برای دفاع از میهن شکل گرفته است.

درباره این رزمایش­های مردمی و ملی سخن­ها باید گفت. جمهوری اسلامی ایران در مقطع کنونی، در یکی از پیچیده‌ترین و سرنوشت‌سازترین برهه‌های حیات خود قرار دارد که در آن، الگوی تقابل دشمن با ملت ایران، از مواجهه صرفاً نظامی و فشارهای متعارف سیاسی و اقتصادی عبور کرده و صورت‌بندی چندلایه و ترکیبی به خود گرفته است. در سال‌های اخیر، کشور هم‌زمان با فشارهای اقتصادی و سیاسی، جنگ شناختی و رسانه‌ای، عملیات روانی و تلاش برای ایجاد گسست در پیوندهای اجتماعی مواجه بوده و در یک سال گذشته نیز دو جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و ۴۰ روزه را پشت سر گذاشته است که در ادبیات رسمی کشور، به‌ عنوان جلوه‌ای از تقابل مستقیم جبهه استکبار و رژیم صهیونیستی با جمهوری اسلامی ایران مورد توجه قرار گرفته‌اند. در کنار این مواجهه نظامی، حوادث تروریستی دی‌ماه ۱۴۰۴ نیز بار دیگر نشان داد که میدان مواجهه با دشمن، صرفاً در مرزهای جغرافیایی تعریف نمی‌شود و امنیت ملی، ثبات اجتماعی و انسجام عمومی، بیش از هر زمان دیگری درهم‌تنیده شده‌اند.

در چنین شرایطی، یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های اقتدار ملی، قدرت حضور، انسجام و آمادگی اجتماعی مردم است. تجربه جنگ‌های اخیر نشان داد که قدرت دفاعی جمهوری اسلامی ایران تنها در تجهیزات، تسلیحات و ظرفیت‌های سخت نظامی خلاصه نمی‌شود، بلکه «مردم» و «سرمایه اجتماعی» نیز یکی از ارکان اساسی قدرت ملی و پشتوانه راهبردی کشور به شمار می‌روند. بر همین اساس، اجتماعات گسترده مردمی را نمی‌توان صرفاً در قالب مراسمی مناسبتی یا تجمعی مقطعی و محدود به یک زمان و مکان خاص تحلیل کرد، بلکه این اجتماعات، در شرایطی که کشور در معرض جنگ ترکیبی و فشارهای چندوجهی قرار دارد، واجد کارکردهای مهم اجتماعی، امنیتی، فرهنگی، رسانه‌ای و حتی بین‌المللی هستند.

اهمیت این مسئله زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم راهبرد دشمن در مواجهه با جمهوری اسلامی ایران، علاوه بر ضربه‌زدن به مؤلفه‌های قدرت سخت، معطوف به ایجاد شکاف میان مردم و حاکمیت، القای احساس بی‌ثباتی، تضعیف اعتماد عمومی، فرسایش سرمایه اجتماعی و مخدوش‌کردن تصویر ایران در افکار عمومی داخل و خارج از کشور است. در چنین آوردگاهی، حضور آگاهانه و سازمان‌یافته مردم در صحنه، واجد یک پیام روشن از انسجام ملی، تاب‌آوری اجتماعی، آمادگی عمومی و عزم ملی برای صیانت از استقلال و تمامیت ارضی کشور است.

از این منظر، رزمایش 313 هزار نفری «جان‌فدایان ایران» در تهران و رزمایش­های مشابه در دیگر شهرهای کشور را باید در چارچوب یک منظومه بزرگ‌تر از اقتدار ملی و مردمی جمهوری اسلامی ایران مورد تحلیل قرار داد. این اجتماع صرفاً نمایش کمی حضور انسان‌ها در یک محدوده شهری نیست، بلکه هنگامی که صدها هزار نفر از اقشار، اصناف، گروه‌های اجتماعی و ظرفیت‌های مردمی در کنار نیروهای سازمان‌یافته بسیج در یک آرایش منسجم اجتماعی حضور پیدا می‌کنند، خودِ این حضور به یک «پیام» تبدیل می‌شود که مخاطب آن صرفاً جامعه داخلی نیست و می‌تواند برای دوستان، متحدان، افکار عمومی منطقه و همچنین محافل سیاسی و رسانه‌ای خارج از کشور نیز حامل معنا باشد.

آیه چهارم سوره صف، با تعبیر «کَأَنَّهُمْ بُنْیَانٌ مَرْصُوصٌ»، واجد ظرفیت معنایی ویژه‌ای برای تبیین این اجتماع است. مفهوم صف‌آرایی منسجم و بنای استوار، تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌کند که اجزای آن در کنار یکدیگر، یک کل منسجم را شکل می‌دهند. در این چارچوب، تفاوت‌های صنفی، حرفه‌ای و اجتماعی شرکت‌کنندگان نه عامل گسست، بلکه در صورت قرارگرفتن حول یک هدف مشترک، می‌تواند به جلوه‌ای از وحدت در عین تکثر تبدیل شود.

2)     رزمایش­های جانفدایان ایران و مسأله «انسجام اجتماعی»

در عرصه داخلی، چنین اجتماعاتی می‌تواند کارکرد تقویت روحیه عمومی، بازتولید امید و اعتماد اجتماعی، تعمیق همبستگی ملی، تقویت احساس تعلق به سرزمین و ایجاد پیوند میان ظرفیت‌های پراکنده اجتماعی را داشته باشد. در شرایطی که کشور یک دوره پرالتهاب و پرهزینه را پشت سر گذاشته است، نمایش ظرفیت بازتولید سازمان‌یافته حضور مردم می‌تواند بیانگر آن باشد که جامعه ایران، علی‌رغم فشارهای چندلایه و تجربه جنگ و ناامنی، از ظرفیت قابل توجهی برای حفظ انسجام و بازسازی اجتماعی برخوردار است. در همین چارچوب، گزارش‌های رسمی درباره جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه نیز بر نقش تاب‌آوری اجتماعی و حضورهای خیابانی در این دوره تأکید کرده‌اند.

3)     رزمایش­های جانفدایان ایران و بازدارندگی بین­المللی

در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی نیز اجتماع بزرگ مردمی تهران می‌تواند واجد یک اثر بازدارنده و پیام‌آفرین باشد. در ادبیات راهبردی جمهوری اسلامی ایران، بازدارندگی تنها محصول توانایی نظامی نیست، بلکه هنگامی که قدرت نظامی با انسجام اجتماعی و آمادگی عمومی پشتیبانی شود، مفهوم «قدرت ملی» ابعاد گسترده‌تری پیدا می‌کند. اجتماع صدها هزار نفری در پایتخت، در امتداد تجربه دو جنگ اخیر، می‌تواند تصویری از پیوند میان ملت و ظرفیت‌های دفاعی کشور ارائه کند و نشان دهد که میدان دفاع از ایران صرفاً به سازمان‌های نظامی محدود نیست و لایه‌های مختلف اجتماعی نیز خود را در قبال امنیت و آینده کشور مسئول می‌دانند.

4)     رزمایش­های جانفدایان ایران، تصویر محبوبیت نظام

در عصر جنگ روایت‌ها، تصویر یک رویداد بزرگ به اندازه خود رویداد اهمیت پیدا می‌کند. یک اجتماع چندصد هزار نفری در قلب پایتخت، با حضور زنان و مردان، جوانان، نوجوانان، اصناف، اقشار تخصصی، خانواده‌ها، نیروهای بسیجی و گروه‌های مختلف اجتماعی، و همچنین اجتماعات هزاران نفری مشابه در شهرهای کوچک و بزرگ کشور، واجد ظرفیت بالایی برای تولید و بازتولید روایت رسانه‌ای است. آنچه در خیابان‌های تهران و شهرهای مختلف کشور رخ می­دهد، از طریق شبکه‌های تلویزیونی، خبرگزاری‌ها، رسانه‌های اجتماعی، تصاویر هوایی و محتوای تولیدشده توسط مردم می‌تواند به مخاطبانی فراتر از مرزهای کشور منتقل شود. از این رو، «ابهت رسانه‌ای» چنین رویدادی بخشی از ماهیت آن است و نحوه بازنمایی آن می‌تواند در شکل‌گیری ادراک مخاطب داخلی و خارجی از میزان انسجام و آمادگی جامعه ایران مؤثر باشد.

5)     ابعاد تمدنی رزمایش­های جانفدایان ایران

رزمایش بزرگ 313 هزار نفری «جان‌فدای ایران» در تهران و رزمایش­های برگزار شده در دیگر شهرهای کشور را باید بخشی از یک فرآیند مستمر اجتماعی ـ تمدنی برای تقویت پیوند مردم با ایران، انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی دانست که در آن، مفاهیمی همچون ایثار، مقاومت، شهادت، وطن‌دوستی، مسئولیت اجتماعی، دفاع از کشور و حضور در صحنه، در قالب‌های جدید اجتماعی و رسانه‌ای بازتولید می‌شوند. عنوان «جان‌فدای ایران» نیز از همین منظر واجد بار معنایی قابل توجهی است، زیرا میان مفهوم «ایران» به‌عنوان سرزمین و هویت ملی و مفهوم «جان‌فدایی» به‌عنوان عالی‌ترین سطح ایثار و فداکاری، پیوند برقرار می‌کند.

6)     تنوع ترکیب جمعیت رزمایش­های جانفدایان ایران

رزمایش­های هزاران نفریِ برگزار شده در شهرهای مختلف کشور مانند تهران، اصفهان، کرج و ...  را نمی‌توان صرفاً با عدد ۳۱۳ هزار نفر، 120 یا 110 هزار نفری و همچنین زمان برگزاری یا مسیر حرکت آن­ها معرفی کرد. اهمیت واقعی این رویدادها در منظومه‌ای از مؤلفه‌های به‌هم‌پیوسته اجتماعی، سازمانی، فرهنگی، اعتقادی، دفاعی و رسانه‌ای نهفته است. آنچه این اجتماعات را از یک تجمع متعارف متمایز می‌کند، هم‌زمانی ظرفیت مردمی، ظرفیت سازمان‌یافته بسیج، ظرفیت محله‌ای، ظرفیت اقشار و اصناف، ظرفیت هیئت‌ها و شبکه‌های مذهبی، ظرفیت رسانه‌ای و در نهایت ظرفیت نمادین یک اجتماع بزرگ در پایتخت جمهوری اسلامی ایران است.

از همین رو، برای تبیین دقیق ماهیت، اهمیت، کارکرد و جایگاه این رزمایش­ها و اجتماعات بزرگ «جان‌فدایان ایران»، نمی‌توان صرفاً به توصیف برنامه­های روز برگزاریِ آنها اکتفا کرد، بلکه باید آنها را در نسبت با تحولات یک سال اخیر، تجربه جنگ‌های تحمیلی، ضرورت تحکیم انسجام ملی، استمرار اجتماعات مردمی، سازمان‌دهی محله‌محور، ظرفیت‌های بسیج و اقشار، جنگ روایت‌ها و الزامات اقتدار ملی مورد واکاوی قرار داد و تبیین و بازنمایی صحیح ماهیت، اهمیت و جایگاه این رزمایش را جدی گرفت.

7)     رزمایش­های «جان‌فدایان ایران»؛ تجلی اقتدار مردم‌پایه جمهوری اسلامی

یکی از مهم‌ترین وجوه این رزمایش­ها، تکیه آن بر ظرفیت مردم و حضور آحاد جامعه است. اجتماع 313 هزار نفری جان­فدایان ایران در تهران و همچنین رزمایش­های هزاران نفری برگزار شده در دیگر شهرهای شکور صرفاً یک نمایش سازمانی نیست، بلکه بر بستری از مشارکت عمومی و اعلام آمادگی اقشار مختلف مردم شکل گرفته است. این ویژگی، مفهوم «مردم‌پایه بودن» قدرت جمهوری اسلامی، یعنی پیوند میان ظرفیت‌های سازمان‌یافته و ظرفیت‌های خودجوش و اجتماعی مردم در صحنه دفاع از کشور را برجسته می‌کند.

8)     اجتماع در امتداد تجربه جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه

برگزاری این رزمایش­ها پس از پشت سر گذاشتن دو دوره جنگ تحمیلی، به آن­ها جایگاهی فراتر از یک برنامه تقویمی می‌دهد. جنگ‌های اخیر، اهمیت مؤلفه‌هایی همچون تاب‌آوری، انسجام عمومی، آمادگی اجتماعی و پیوند مردم با ساختارهای دفاعی کشور را برجسته کرده‌اند. در این چارچوب، رزمایش­های «جان‌فدایان ایران» را می‌توان بخشی از فرآیند بازنمایی ظرفیت‌های اجتماعی کشور پس از تجربه این دو جنگ دانست که در آن مردم نه صرفاً به‌عنوان مخاطب تحولات، بلکه به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های قدرت ملی به تصویر کشیده می‌شوند.

9)     ضرورت تقویت انسجام ملی پس از حوادث و تهدیدات چندلایه

حوادث تروریستی دی‌ماه ۱۴۰۴ و پیامدهای اجتماعی و امنیتی آن، در کنار فشارهای خارجی و تجربه جنگ، ضرورت توجه مضاعف به انسجام اجتماعی را مطرح کرده است. در چنین شرایطی، اجتماعات عمومی می‌توانند به‌ عنوان یکی از بسترهای بازسازی پیوندهای اجتماعی و تقویت احساس تعلق جمعی مورد توجه قرار گیرند.

10)  تلاقی با هفته دفاع مقدس؛ استمرار فرهنگ ایثار و مقاومت

قرار گرفتن رزمایش 313 هزار نفری جانفدای ایران در آستانه هفته دفاع مقدس و برگزاری رزمایش­های هزاران نفریِ دیگر شهرهای کشور در طول هفته دفاع مقدس و حتی در روزهای بعد از آن، امکان پیوند دادن تجربه تاریخی دفاع مقدس با شرایط جدید کشور را فراهم می‌کند. دفاع مقدس در گفتمان انقلاب اسلامی، مدرسه‌ای برای مفاهیمی همچون ایثار، مقاومت، وحدت، فداکاری و دفاع از میهن تلقی می‌شود. «جان‌فدایان ایران» در این چارچوب می‌تواند به‌ عنوان بازخوانی معاصر همان فرهنگ و انتقال آن از نسل‌های دوران دفاع مقدس به نسل‌های جدید مورد تبیین قرار گیرد.

11)  «جان‌فدا»؛ استمرار یک پویش و نه یک برنامه مقطعی

رزمایش­های هزاران نفری جانفدایان ایران در امتداد برنامه‌ها و اجتماعات قبلی «جان‌فدا» قرار دارد. بنابراین، باید آن را حلقه‌ای از یک زنجیره مستمر دانست که طی ماه‌های اخیر با قالب‌های مختلف اجتماعی و مناسبتی ادامه یافته است. این استمرار، نشان‌دهنده تلاش برای تبدیل یک عنوان و مفهوم مناسبتی به یک گفتمان اجتماعی و الگوی مستمر حضور مردمی است.

12)  محوریت بسیج در رزمایش؛ تبدیل مطالبه به حرکت سازمان‌یافته

برای برگزاری رزمایش­ بزرگ 313 هزار نفری تهران، ابتدا سپاه تهران و بسیج به عنوان یک نهاد مردمی و انقلابی که همواره دفاع از آرمان­ها و ارزش­های انقلاب اسلامی و حفظ و ارتقای وحدت و انسجام ملی را سرلوحه اقدامات خود می­دانسته است، با اعلام فراخوانی عمومی بستر هماهنگی و بسیج ظرفیت‌های مردمی را فراهم کرد. این فراخوان نقطه آغازِ حرکتِ شبکه‌های محلی، هیئت‌ها، مساجد، بسیج و گروه‌های اجتماعی برای برگزاری این همایش بزرگ محسوب می­شود. در رزمایش­ها و اجتماعات برگزار شده در شهرهای دیگر هم نقش برجسته­ی این دو نهاد مردمی در تبدیل این مطالبه ملی به یک حرکت سازمان یافته و نقش شورای هماهنگی در فراخوان و دعوت عمومی مردم به وضوح دیده می­شود.

13)  عدد ۳۱۳ هزار نفر؛ یک مقیاس نمادین و سازمانی

هدف‌گذاری حضور ۳۱۳ هزار نفر، اجتماع ۲۷ شهریور تهران را در زمره بزرگ‌ترین اجتماعات سازمان‌یافته مردمی قرار می‌دهد. فرمانده سپاه تهران بزرگ، این تعداد را به‌ عنوان بخش سازمان‌یافته رزمایش اعلام کرده و در عین حال از ثبت‌نام بیش از ۴۰۰ هزار نفر خبر داده است. از این منظر، عدد ۳۱۳ هزار نفر صرفاً یک آمار نیست، بلکه بیانگر مقیاس گسترده فرآیند سازمان‌دهی، شناسایی، ساماندهی و حضور نیروهای مردمی در یک اجتماع واحد است.

14)  افزایش مقیاس اجتماعات؛ از ده‌ها هزار نفر تا اجتماع ۳۱۳ هزار نفری

در امتداد اجتماعات قبلی، افزایش مقیاس اجتماع تهران را می‌توان یکی از نشانه‌های توسعه این الگو دانست. در حالی که اجتماعات قبلی در مقیاس‌های کوچک‌تر و با حضور 110 هزار نفر و 120 هزار نفر برگزار شده‌اند، ظرفیت سازمان‌یافته ۳۱۳ هزار نفری برای تهران تعریف شد. افزایش مقیاس، به‌طور هم‌زمان نشان‌دهنده افزایش پیچیدگی عملیاتی، نیازهای لجستیکی، ظرفیت سازمان‌دهی و ظرفیت تولید روایت رسانه‌ای رویداد است.

15)  مردمی بودن؛ حضور دو سوم شرکت‌کنندگان از بدنه مردم

در این رزمایش­های بزرگ، بخش عمده شرکت‌کنندگان از بدنه مردمی هستند و تنها به ساختارهای سازمان‌یافته محدود نمی‌شوند. این ویژگی، مرز میان «رزمایش سازمانی» و «اجتماع مردمی» را درهم می‌آمیزد و از همین منظر، یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز این رویداد محسوب می‌شود.

16)  حضور اقشار و اصناف؛ تکثر اجتماعی در یک قاب واحد

اجتماع 313 هزار نفری جانفدایان ایران و دیگر زمایش­های بزرگ مردمی در شهرهای کشور با مشارکت اقشار مختلف مردمی شامل پزشکان، دانشجویان، طلاب، کسبه، هنرمندان و دیگر اقشار و اصناف برگزار می­شود. حضور این گروه‌ها، تصویری از جامعه متکثر اما هم‌افزا ارائه می‌کند که هر قشر با هویت و ظرفیت تخصصی خود در یک صحنه مشترک حاضر می‌شود.

17)  حضور تمام ظرفیت‌های سازمان‌یافته بسیج

در کنار بدنه مردمی، ظرفیت‌های سازمان‌یافته بسیج نیز در این رزمایش­ها حضور دارند. این ساختار سازمان‌یافته، امکان ساماندهی جمعیت، ایجاد نظم، تقسیم‌بندی نیروها و اجرای هماهنگ برنامه را فراهم می‌کند. از این منظر، مدل «جان‌فدایان ایران» مبتنی بر هم‌افزایی میان سازمان‌یافتگی بسیجی و مشارکت مردمی است.

18)  سازمان‌دهی گردان‌های ۷۲ نفره؛ معماری نظم در مقیاس بزرگ

در رزمایش 313 هزار نفری تهران، ساماندهی نیروها در قالب واحدهای ۷۲ نفره، یکی از عناصر ساختاری رزمایش بود. در اجتماع چندصد هزار نفری، ایجاد نظم و انسجام بدون معماری سازمانی مشخص امکان‌پذیر نیست. از این‌رو، سازمان‌دهی لایه‌ای را می‌توان زیرساخت اجرایی تبدیل یک جمعیت گسترده به یک اجتماع منظم، قابل مدیریت و دارای آرایش مشخص دانست. این الگو نیز در رزمایش­ها و اجتماعات بزرگ مردمیِ برگزار شده اصفهان، کرج، شیراز و ... اجرا شده است.

19)  محله‌محوری؛ حلقه اتصال مردم و سازمان

آغاز ثبت‌نام و شناسایی ظرفیت‌ها از سطح محلات، بیانگر توجه به «محله» به ‌عنوان یکی از سلول‌های اصلی سازمان‌دهی اجتماعی است.

محله می‌تواند میان خانواده، مسجد، هیئت، پایگاه بسیج، گروه‌های مردمی و ساختارهای سازمان‌دهنده پیوند ایجاد کند و از این طریق، فرآیند حضور اجتماعی را از سطح فرد به شبکه اجتماعی ارتقا دهد.

20)  پیوند با هیئت‌ها و شبکه‌های مذهبی

هیئت‌های مذهبی از شبکه‌های ریشه‌دار اجتماعی در جامعه ایران محسوب می‌شوند و ظرفیت بالایی برای ارتباطات چهره‌به‌چهره، اطلاع‌رسانی و شکل‌دهی به مشارکت اجتماعی دارند. اتصال این ظرفیت به رزمایش­های هزاران نفری «جان‌فدایان» در کشور، موجب پیوند میان ظرفیت اعتقادی ـ فرهنگی و ظرفیت سازمان‌دهی اجتماعی می‌شود.

21)  استمرار اجتماعات شبانه و نهادینه‌شدن حضور جمعی

اجتماعات شبانه در دوره پس از آغاز جنگ، به یکی از قالب‌های مهم حضور عمومی تبدیل شده‌اند. استمرار چنین اجتماعاتی موجب شده است حضور جمعی از حالت واکنشی و مقطعی خارج شده و به بخشی از حیات اجتماعی در شرایط بحران تبدیل شود. رزمایش­های «جان‌فدایان ایران» را می‌توان در امتداد همین روند و در مقیاسی بزرگ‌تر مورد تحلیل قرار داد.

22)  پیوند با رزمایش‌های سراسری بسیج

این اجتماعات بزرگ مردمی در چارچوب مجموعه رزمایش‌های کشوری بسیج برگزار می‌شود. بنابراین، رزمایش 313 هزار نفری تهران و رزمایش­های بزرگ دیگر شهرهای کشور را باید بخشی از یک منظومه وسیع‌تر رزمایشی ملی دانست. این منظومه، ظرفیت‌های مختلف بسیج و مردم را در مقاطع زمانی و جغرافیایی مختلف به یکدیگر متصل می‌کند.

23)  «جان‌فدایان ایران»؛ پیوند هویت ملی و هویت انقلابی

یکی از ویژگی‌های قابل توجه عنوان این رزمایش­ها، استفاده هم‌زمان از دو مفهوم «جان‌فدا» و «ایران» است. در این ترکیب، دفاع از ایران به‌عنوان سرزمین و هویت ملی با مفاهیم ایثار، شهادت، مقاومت و دفاع از ارزش‌های انقلاب اسلامی پیوند می‌خورد. از این منظر، عنوان رزمایش­ها تلاش می‌کند مفهوم دفاع را از یک مفهوم صرفاً نظامی فراتر برده و آن را به یک تعهد ملی، اجتماعی و ارزشی تبدیل کند.

24)  رزمایش به‌ عنوان جلوه‌ای از بازدارندگی اجتماعی

بازدارندگی تنها در قدرت تسلیحاتی و توان نظامی خلاصه نمی‌شود. وجود جامعه‌ای منسجم، آگاه و آماده برای دفاع از کشور نیز می‌تواند بخشی از محاسبات راهبردی مربوط به قدرت ملی باشد.در این چارچوب، اجتماع گسترده 313 هزار نفری در پایتخت و رزمایش­های مشابه مردمی در شهرای مختلف کشور می‌تواند به‌ عنوان یکی از جلوه‌های بازدارندگی اجتماعی و نمایش ظرفیت بسیج عمومی تحلیل شود.

25)  پیام داخلی؛ وحدت، انسجام و آمادگی

در سطح داخلی، مهم‌ترین کارکرد این اجتماعات را می‌توان در نمایش ظرفیت همگرایی اجتماعی و آمادگی عمومی جست‌وجو کرد. اجتماع اقشار متنوع در یک نقطه و حول یک عنوان مشترک، تصویری از امکان هم‌افزایی ظرفیت‌های مختلف جامعه ارائه می‌دهد. این مسئله در شرایط پس از جنگ و بحران‌های امنیتی اخیر، اهمیت مضاعفی پیدا می‌کند.

26)  پیام منطقه‌ای و بین‌المللی؛ نمایش عمق اجتماعی قدرت ملی

تصاویر و اخبار اجتماعات بزرگ مردمی در تهران، زاهدان، سمنان، شاهرود، یزد، شیراز، کرمان، تبریز، کرمانشاه، اصفهان، زنجان، کرج و ... مخاطبانی فراتر از مرزهای کشور خواهد داشت. در چنین شرایطی، این اجتماعات هزاران نفری می‌تواند به بخشی از تصویر ایران در افکار عمومی منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شود. از این منظر، حضور مردم در کنار توانمندی‌های دفاعی، تصویری از قدرت ملی چندلایه و متکی بر ظرفیت اجتماعی ارائه می‌کند.

27)  ابهت رسانه‌ای؛ تبدیل اجتماع به یک رویداد روایتی

مقیاس هزاران نفری، محور گسترده برگزاری، تنوع شرکت‌کنندگان و حضور منظم واحدهای سازمان‌یافته، ظرفیت ویژه‌ای برای تولید تصاویر رسانه‌ای دارد. بنابراین، بازتاب رسانه‌ای این رویداد­های بزرگ مردمی بخشی جدایی‌ناپذیر از کارکرد آن است و باید از منظر جنگ روایت‌ها و نبرد ادراکی نیز مورد توجه قرار گیرد.

28)  رزمایش در میدان جنگ شناختی و روایت‌ها

در شرایطی که بخش مهمی از منازعه در فضای رسانه‌ای و شناختی دنبال می‌شود، هر اجتماع بزرگ علاوه بر واقعیت میدانی، دارای یک «واقعیت روایی» نیز هست. چگونگی تصویربرداری، روایت اقشار حاضر، انعکاس مشارکت مردمی و انتقال پیام اصلی اجتماع، در شکل‌گیری ادراک مخاطب از این رویداد نقش اساسی خواهد داشت.

29)  پیچیدگی کم‌نظیر عملیات اجرایی و سازمان‌دهی

برگزاری اجتماعات هزاران نفری در پایتخت و شهرهای مختلف کشور، مستلزم هماهنگی گسترده میان بخش‌های مختلف حمل‌ونقل، انتظامی، خدماتی، امدادی، رسانه‌ای و اجرایی است. از این منظر، خودِ فرآیند سازمان‌دهی چنین اجتماعی، بخشی از ظرفیت مدیریتی و اجرایی این رزمایش­ها محسوب می‌شود.

30)  از «حضور در صحنه» تا «آمادگی برای نقش‌آفرینی»

یکی از مفاهیم محوری رزمایش­های مردمیِ مذکور، صرفاً حضور فیزیکی مردم نیست، بلکه اعلام آمادگی برای نقش‌آفرینی در عرصه‌های مختلف است. در توضیحات فرمانده سپاه تهران و دیگر مسئولان برگزاری این رزمایش­ها، از عرصه‌های دفاعی، اجتماعی، رسانه‌ای و فضای مجازی به ‌عنوان حوزه‌های نقش‌آفرینی جان‌فدایان یاد شده است. این رویکرد، مفهوم بسیج را از حضور نظامی صرف فراتر برده و آن را به یک الگوی مشارکت همه‌جانبه اجتماعی در شرایط تهدید تبدیل می‌کند.

 

«جان‌فدایان ایران» به‌مثابه یک رزمایش چندلایه

برآیند مؤلفه‌های فوق نشان می‌دهد که اجتماع 313 هزار نفری جانفدایان ایران در تهران و رزمایش­ها و اجتماعات بزرگ مشابه در شهرهای مختلف کشور را نمی‌توان صرفاً در قالب یک تجمع یا رزمایش متعارف تعریف کرد. این رویدادها در نقطه تلاقی چند ظرفیت مردم، بسیج، محله، هیئت، اقشار، سازمان‌یافتگی، دفاع، فرهنگ، رسانه و روایت قرار دارد. اهمیت این رزمایش­ها در همین چندلایگی نهفته است؛ از یک سو ظرفیت سازمان‌یافته بسیج را به نمایش می‌گذارند، از سوی دیگر بدنه متنوع اجتماعی را به صحنه می‌آورند؛ از یک طرف استمرار فرهنگ دفاع و مقاومت را بازنمایی می‌کنند و از سوی دیگر، ظرفیت رسانه‌ای گسترده‌ای برای بازتاب تصویر ایران در شرایط پس از جنگ فراهم می‌سازند. بر این اساس، رزمایش­های «جان‌فدایان ایران» را می‌توان یکی از جلوه‌های قدرت مردم‌پایه، انسجام ملی و آمادگی اجتماعی جمهوری اسلامی ایران در شرایط جدید دانست که اهمیت آن صرفاً در تعداد افراد حاضر خلاصه نمی‌شود، بلکه در پیامدهای اجتماعی، فرهنگی، سازمانی، رسانه‌ای و راهبردی آن نهفته است.

در نهایت، آنچه به این رزمایش­ها معنا و هویت می‌بخشد، قرار گرفتن «مردم» در متن یک منظومه بزرگ‌تر از قدرت ملی است که در آن، تجربه دفاع مقدس، تجربه جنگ‌های اخیر، شبکه‌های محله‌ای و مذهبی، ساختار بسیج، اقشار و اصناف، ظرفیت رسانه‌ای و مفهوم مقاومت در یک نقطه به هم می‌رسند. از این منظر، اجتماعات هزاران نفری جانفدایان ایران به ویژه رزمایش 313 هزار نفری تهران می‌تواند تبلور یک گزاره بنیادین در منظومه فکری انقلاب اسلامی باشد: « اقتدار جمهوری اسلامی ایران، هنگامی به معنای واقعی کلمه راهبردی و بازدارنده است که قدرت سخت با قدرت نرم، سرمایه اجتماعی و حضور آگاهانه مردم در شکل­های مختلف در صحنه پیوند بخورد.» درباره دلالت­ها و برکات این رزمایش در فضای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی کشور می­توان سخن­ها گفت.